Arah & Ruang

/bə.dəm.bi.laːn/

seberang-menyeberang, (harfiah) bersebelahan

on both sides, across from each other (distributive)

/bə.su.war/

berseluar

to wear trousers

/bu.li/

boleh

able (to)

/bu.liʔ/

belakang, bahagian belakang

back, behind

/bu.li.jan/

belakangkan

to put something to the back

/bun.daʔ/

hadapan, depan, bahagian depan

front, in front of

/bun.daːn/

depankan

to put something to the front

/dəm.bi.laʔ/

seberang, sebelah seberang, bahagian bertentangan

other side, across, opposite side

/dəm.bu.waʔ/

sebuah, sebiji; satu unit bagi buah, benda berbentuk bulat, atau struktur besar seperti rumah dan sungai (terbitan 'de-' + 'eN-' + 'bua'')

one, a, an; a single unit of fruit, round object, or large structure/feature like house or river (derived from 'de-' + 'eN-' + 'bua'')

/di.jaʔ/

bawah, bahagian bawah

beneath, below, under

/di.jaːn/

bawahkan, letak di bawah

to put beneath, lower

/di.ja.lom/

dalam, bahagian dalam (varian tradisi / serantau bagi diom)

inside, within (archaic / regional Sama-Bajaw variant of diom)

/di.ja.lo.man/

masukkan ke dalam

to put inside, insert

/di.jam/

dalam, bahagian dalam (ragam Kota Belud bagi diom)

inside, within (Kota Belud variant of diom)

/di.ja.man/

masukkan ke dalam

to put inside, insert

/di.ja.taʔ/

atas, di atas, bahagian atas

above, on top of, on (ancestral / standard Sama-Bajaw form, PSB *diataʔ)

/di.ja.taːn/

ataskan, letak di atas

to put on top, elevate

/di.jom/

dalam, bahagian dalam (bentuk asal / standard Sama-Bajaw)

inside, within (ancestral / standard Sama-Bajaw form, PSB *diom / *dialom)

/di.jo.man/

masukkan ke dalam

to put inside, insert

/du.leʔ/

marah

to show anger

/de.de.an/

hantarkan, kirimkan

to send something

/deːn/

hantar, kirim

to send, to deliver

/em/

di, ke, pada; awalan kata sendi lokatif am yang mendahului kata arah atau kata nama (cth. 'en-diam', 'en-jata'', 'me-ruma'')

at, to, in; generalized locative prepositional prefix occurring before locative nouns or location roots (e.g. 'en-diam', 'en-jata'', 'me-ruma'')

/əm.bu.liʔ/

di belakang

(at) back, behind, rear

/ən.dəm.bi.laʔ/

di seberang, di sebelah sana

(at) across, on the other side

/ən.di.jaʔ/

di bawah

(at) below, beneath, under

/ən.di.ja.lom/

di dalam

(at) inside, within

/ən.di.jam/

di dalam

(at) inside, within (e.g. endiam taun)

/ən.di.ja.taʔ/

di atas

(at) above, on top, on

/ən.di.jom/

di dalam

(at) inside, within

/əŋ.gi.baŋ/

di sebelah kiri

(at) on the left side

/əŋ.ku.wa.nan/

di sebelah kanan

(at) on the right side

/ən.dʒa.taʔ/

di atas

(at) above, on top (e.g. enjata' jing)

/ən.tə.ŋaʔ/

di tengah, di tengah-tengah

(at) in the middle, center (e.g. entenga'=ni)

/gi.baŋ/

kiri, sebelah kiri

left, left side

/gi.ba.ŋan/

kirikan, letak di sebelah kiri

to put to the left side

/dʒa.taʔ/

atas, di atas, bahagian atas (ragam Kota Belud bagi diata')

above, on top of, on (Kota Belud regional contracted form of diata')

/dʒa.taːn/

ataskan, letak di atas

to put on top, elevate

/kə.mu.wap/

tengahari

afternoon

/ku.wa.nan/

kanan, sebelah kanan

right, right side

/ku.wa.na.nan/

kanankan, letak di sebelah kanan

to put to the right side

/laːʔ/

darah

blood

/la.ŋa əl.law/

tengah hari, waktu tengah hari

midday, noon (adverb of time)

/lə.kat/

dari, daripada; kata sendi nama punca yang menyatakan tempat asal, punca masa, bahan asas, atau sesuatu yang ditinggalkan

from, since; source preposition denoting origin of location, temporal source, material origin, or source event

/lu.waʔ/

dari, daripada (kata sendi nama arah atau punca)

from, out of (locative/source preposition)

/lu.waːn/

keluarkan, letak di luar

to put outside, expel

/mə.lu.waʔ/

di luar

(at) outside, exterior (native form)

/ŋə.laːʔ/

berdarah

to bleed

/ŋən.du.leʔ/

memarah, bermarah

to have or show anger

/o.go/

melawat, ziarah

to visit

/pe/

imbuhan yang berfungsi seperti ke- dalam "keluar"

prefix that functions like ex- in "exclusion" vs. "inclusion"

/pə.bu.liʔ/

membelakangkan, pergi belakang

to move to the back

/pə.di.ja.lom/

masuk ke dalam

to go inside, enter

/pə.di.jam/

masuk ke dalam

to go inside, enter

/pə.di.ja.taʔ/

menaiki, pergi ke atas

to move to the top, ascend

/pə.di.jom/

masuk ke dalam

to go inside, enter

/pə.gi.baŋ/

menuju ke kiri, pergi ke kiri

to move to the left

/pə.dʒa.taʔ/

menaikkan, bergerak ke atas

to go upward, ascend

/pə.ku.wa.nan/

menuju ke kanan, pergi ke kanan

to move to the right

/pə.lim.bo/

melemaskan (ke dalam air)

to suffocate, to drown someone

/pə.lu.waʔ/

keluar

to go out

/pə.pə.lu.waʔ/

gemar keluar, suka keluar

prone to go out, wandering

/pə.so.roŋ/

menghampiri, mendekati, menolak ke hadapan

to approach, to push forward

/pə.suːk/

menyusup ke bawah, lalu di bawah

to go underneath, pass under

/pə.tə.ŋaʔ/

menengah, pergi ke tengah

to move to the middle, center

/pə.tiŋ.koːʔ/

mendudukkan, meletakkan ke bawah

to seat someone, to set something down

/pə.tuːn/

menyelam, menurunkan ke dalam air

to dive, to submerge

/pi.nə.lu.waʔ/

dikeluarkan, dilepaskan

to be taken out, to be removed

/puʔ/

puluh (cth: empat pu' = empat puluh)

tens, -teen (e.g. empat pu')

/puʔ/

(pergi) ke sana, nun ke sana, jauh ke sana (pergerakan terarah ke tempat yang jauh)

to yonder, thither (directed motion to a distant location)

/sə.di/

sisi, tepi

side, edge

/sə.di.jan/

tepikan, sisihkan

to set aside, put to the side

/si.bu.liʔ/

saling membelakangi

to turn each other's back

/si.dəm.bi.laʔ/

bersebelahan, berdampingan

adjacent to, side-to-side, alongside each other

/si.di.jaʔ/

berada di bawah satu sama lain

positioned one below the other

/si.di.ja.lom/

sama-sama berada di dalam

mutually inside together

/si.di.jam/

sama-sama berada di dalam

mutually inside together

/si.di.ja.taʔ/

bertindan, satu di atas yang lain

stacked one on top of the other

/si.di.jom/

sama-sama berada di dalam

mutually inside together

/si.gi.baŋ/

bersebelahan di sebelah kiri

mutually on the left side

/si.dʒa.taʔ/

bertindan, satu di atas yang lain

stacked one on top of the other

/si.ku.wa.nan/

bersebelahan di sebelah kanan

mutually on the right side

/si.lu.waʔ/

sama-sama berada di luar

mutually outside together

/si.pa.kan/

sepak (secara membelakang)

to kick someone backwards

/si.sə.di/

bersebelahan, berdampingan

side by side, beside each other

/si.tə.ŋaʔ/

sama-sama berada di tengah

mutually positioned in the center

/suːk/

alih ke atas

to move upward

/taʔ/

di, ke, pada, kepada, daripada; kata sendi nama lokatif am yang menandakan lokasi pegun, arah tujuan pergerakan, penerima, sasaran, atau punca

at, to, in, on, towards; generalized locative preposition marking static location, goal of motion, recipient, addressee, or source

/tə.ŋaʔ/

tengah, bahagian tengah

middle, center, midst

/tə.ŋaːn/

tengahkan, letak di tengah

to put in the middle, center

/tə.ŋa.ŋaŋ/

labah-labah, lelabah

spider

/to.roŋ/

hujung, tebing, bucu

end, edge, tip

/to.ro.ŋan/

hujungkan, letak di hujung

to put at the end, tip